Аҳамияти рақамишавӣ дар таъмини адолати судӣ

Дар асри XXI, ки технологияҳои рақамӣ тамоми соҳаҳои зиндагии инсонро фаро гирифтаанд, низоми судӣ низ набояд аз ин раванд ақиб монад. Рақамишавӣ — яъне истифодаи технологияҳои иттилоотӣ дар идоракунӣ, парвандабарсӣ ва хидматрасонии суд — дар самти таъмини адолати судӣ нақши ҳалкунанда мебозад. Ин мақола ба таҳлили аҳамияти рақамишавӣ дар боло бурдани самаранокӣ, шаффофият ва дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ бахшида шудааст.

Дар шароити рушди босуръати ҷомеаи иттилоотӣ ва баланд шудани сатҳи талаботи шаҳрвандон ба хизматрасониҳои босифат, рақамишавии низоми судӣ ҳамчун омили калидии таъмини адолати судӣ аҳамияти аввалиндараҷа пайдо намудааст. Имрӯз, ҳокимияти судӣ наметавонад бе истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ ҷавобгӯи талаботи замони муосир бошад.

Яке аз ҳадафҳои асосии рақамишавии низоми судӣ – ин таъмини дастрасии ҳар як шаҳрванд ба адолат мебошад. Бо пайдоиши порталҳои электронии судӣ, шаҳрвандон метавонанд:

• Парванда пешниҳод кунанд;
• Ҳолати баррасии парвандаро пайгирӣ намоянд;
• Бо суд тавассути паёмрасонҳои рақамӣ (чат, e-mail) тамос гиранд;
• Дар муҳокимаҳои судӣ онлайн иштирок кунанд (video conferencing).

Ин ҳама имкониятҳо барои шахсони маъюб, истиқоматкунандагони минтақаҳои дурдаст ва муҳоҷирони меҳнатӣ арзишманд мебошанд.

Рақамишавӣ ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки бе ҳозиршавии шахсӣ ва бо осонӣ аз раванди муҳокимаҳои судӣ ва қарорҳои қабулшуда огоҳ гарданд. Ин раванд шаффофиятро афзоиш дода, муҳити боварибахшро ба фаъолияти судҳо таҳким мебахшад.

Масалан, дар кишварҳои пешрафта чун Эстония, ки 99% хизматрасониҳои давлатӣ рақамӣ шудаанд, муҳлат ва хароҷоти баррасии парвандаҳо ба ҳисоби миёна 30% коҳиш ёфтааст (манбаъ: e-Estonia Briefing Centre, 2023).

Рақамишавӣ имконият медиҳад, ки: тамоми амалиётҳои судӣ сабт ва бойгонӣ шаванд қарорҳои судӣ ба таври онлайн нашр гарданд ва назорати ҷамъиятӣ ва расонаҳо аз болои фаъолияти судҳо афзоиш ёбад.

Барои суд ва тарафҳои манфиатдор, рақамишавӣ вақти баррасии парванда, таҳияи санадҳо ва ирсоли онҳоро назаррас коҳиш медиҳад. Тибқи таҳлилҳои СММ (UNDP, 2022), дар кишварҳое, ки системаи судии рақамӣ амал мекунад, мӯҳлати миёнаи баррасии парвандаҳо то 40% кӯтоҳ мегардад. Баррасии парвандаҳо ба таври анъанавӣ бисёр вақт ва захираҳои инсонӣ талаб мекунад. Аммо бо рақамишавӣ: Муддатҳои баррасӣ кӯтоҳ мешаванд ҳуҷҷатгузорӣ осон ва автоматӣ мегардад, хатогиҳо ва гумшавии санадҳо кам мешаванд ва вазифаҳои маъмурӣ ба таври худкор иҷро мегарданд.

Маълумоти рақамӣ имкон медиҳад, ки таҳлили омории дақиқ аз рӯйи навъи парвандаҳо, муҳлатҳои баррасӣ, иҷрои қарорҳо ва дигар нишондиҳандаҳо анҷом дода шавад. Ин таҳлилҳо барои қабули қарорҳои сиёсӣ ва идоракунии беҳтар мусоидат менамоянд. Санадҳо ва парвандаҳои судӣ дар шакли электронӣ нигоҳдорӣ мешаванд. Ин имкон медиҳад, ки: дастрасӣ ба онҳо дар вақти зарурӣ таъмин шавад, хатарҳои талаф ё вайроншавии ҳуҷҷатҳои коғазӣ коҳиш ёбанд, барои тадқиқоти илмӣ ва таҳлили оморӣ истифода шаванд.

Истифодаи воситаҳои рақамӣ дар додгоҳҳо сатҳи маърифати ҳуқуқии шаҳрвандонро боло мебарад. Онҳо бо низоми судӣ аз тариқи барномаҳо ва порталҳо шинос мешаванд, қонунҳоро меомӯзанд ва фаъолона дар раванди адолати судӣ иштирок мекунанд.

Рақамишавӣ дигар як воситаи ёрирасон нест — он шарти зарурии замони муосир барои таъмини адолати дастрас, шаффоф ва самарабахш мебошад. Барои кишварҳои рӯ ба рушд, аз ҷумла Тоҷикистон, татбиқи рақамишавии пурра дар низоми судӣ метавонад ба таҳкими боварии мардум ба адолати судӣ, мубориза бо фасод ва эҷоди ҷомеаи ҳуқуқбунёд мусоидат намояд. Ҳамин аст, ки роҳандозии платформаҳои судии рақамӣ, омӯзиши кормандон ва эҷоди заминаи қонунии мустаҳкам бояд дар меҳвари ислоҳоти судӣ қарор дошта бошанд.

Бо истифодаи самараноки технологияҳои рақамӣ, мо метавонем адолати воқеӣ, шаффоф ва барои ҳар як шаҳрванд дастрасро таъмин намоем.

Раиси суди ноҳияи

Исмоили Сомонии шаҳри Душанбе           Кабирзода Сарфароз Мизроб